Kịtịkpa bụ ajọ ọrịa na-efe efe nke nje virus variola nke kpochapụrụ site na ịgba ọgwụ mgbochi ọrịa n'ụwa nile na 1980, nke pụtara na ọ naghị adịkarị. Ọgwụ ọjọọ nke ikpeazụ na United States bụ na 1949. Otú ọ dị, obere kịtịkpa bụ otu n'ime ọrịa ndị kacha egbu egbu ruo ọtụtụ puku afọ, na-egbu mmadụ atọ n'ime mmadụ 10 ọ bụla na-eme ya ma na-ahapụ ọtụtụ ndị ọzọ ma ọ bụ kpuru ìsì.
Ihe mgbaàmà ndị mbụ dị ka flu na ihe ọkụkụ na-etolite n'ime ụbọchị ole na ole, na-eme ka ọnyá ahụ daa ma daa.
Akụkọ
Mmalite nke kịtịkpa adịghị ejide n'aka, mana e kweere na ọ sitere n'Ijipt ma ọ bụ India. Kịtịkpa rutere Europe n'etiti narị afọ nke ise na nke asaa, nọkwa na obodo ukwu ndị dị na Europe na narị afọ nke 18. Ọrịa na-emetụta n'ógbè ndị dị n'Ebe Ugwu America na narị afọ nke 17 na 18. N'otu oge, obere kịtịkpa bụ ajọ ọrịa na mba ọ bụla n'ụwa nile ma e wezụga Australia na agwaetiti ole na ole dịpụrụ adịpụ. Ọtụtụ nde mmadụ nwụrụ n'ụwa nile, karịsịa na Europe na Mexico, n'ihi ọrịa ndị na-arịa ọrịa kịtịkpa juru ebe nile.
Variolation
Mmiri kịtịkpa malitere site n'ịghọta na ndị lanarịrị ọrịa ahụ adịghịzi ahụ maka ndụ ha nile. Nke a mere ka e nwee mgbanwe dị iche iche-usoro nke igosipụta onye ahụ dị mma ka ọ na-ebute ọrịa site na onye nwere obere kịtịkpa na-atụ anya ịmịpụta obere mpempe akwụkwọ na-enye nsogbu site na ọrịa ọzọ.
Ihe mbụ e dere ede banyere variolation na-akọwa onye nọn Buddha na-eme ya gburugburu 1022 ruo 1063 AD. Ọ ga-esi na onye nwere obere kịtịkpa wepụ ya na ntụ, ma gụọ ya n'oghere imi nke onye na-adịghị ahụkebe. Ka ọ na-erule afọ 1700, usoro a dịgasị iche iche na-emekarị na China, India, na Turkey.
Na ngwụsị afọ 1700, ndị dọkịta nke Europe ji nke a na ụzọ ndị ọzọ nke variolation. Ufodu ndi mmadu di iche iche ka nwuru anwu na-anwu, ma omume a na-ebelata onu ogugu onu ogugu di nta.
Ịgba ọgwụ
Nzọụkwụ ọzọ iji wepụ kịtịkpa weere na otu onye England bụ dibịa, Edward Jenner, kwuru na mmiri ara ehi ndị na-azụ cowpox (ọrịa na-adịghị njọ) ebuteghị mgbaàmà nke obere pịtị mgbe e gosipụtara ha dị iche iche. Site na nchọpụta ahụ, na 1796, Jenner wepụtara mmiri site na pustule cowpox na aka nwanyi na-edozi nwa ya nwoke dị afọ 9. Izu isii ka e mesịrị, o kpughere nwatakịrị ahụ na kịtịkpa, nwatakịrị ahụ enwebeghịkwa ihe mgbaàmà ọ bụla. Jenner weputara okwu a bu "ogwu" site n'okwu a bu "vaca," nke putara "ehi" na Latin. A katọrọ ọrụ ya na mbụ ma n'oge na-adịghị anya a nakweere ngwa ngwa ma nakweere ya. Ka ọ na-erule afọ 1800, ihe dịka 100,000 mmadụ ekerela ọgwụgwọ n'ụwa niile.
Ọgwugwu oge a nke Nri na Ọgwụ Na-ahụ Maka Nri na FDA (FDA) nyere ikike site na nje virus na-adịghị ike nke a na-akpọ "New York City Board of Health". Ọ bụ Wyeth Laboratories wetara ya ma nye ikikere n'okpuru aha Dryvax. Ọkụ kịtịkpa ikpeazụ na United States mere na Texas na 1949 na 8 ikpe na 1 ọnwụ.
Ọ bụ ezie na ọtụtụ n'ime North America, n'Ebe Ọdịda Anyanwụ Europe, Australia, na New Zealand enwereghị obere kịtịkpa n'oge a, mba ndị ọzọ dịka Africa na India nọgidere na-arịa ọrịa.
Akwụsị
N'afọ 1967, Òtù Ahụike Ụwa (WHO) malitere usoro mgbasa ozi zuru ụwa ọnụ iji kpochapụ obere kịtịkpa. Ebumnuche a mezuru n'ime afọ 10 n'ihi na nnukwu aka na-agba mbọ ịgba ọgwụ. Ahụhụ ikpeazụ nke obere kịtịkpa mere na Somalia na 1977. Na May 8, 1980, Ụlọ Ọrụ Ahụike Ụwa kwuru na ụwa enweghị kịtịkpa-nke bụ ezigbo mmezu.
United States kwụsịrị ịgba ọgwụ ndị mmadụ n'ozuzu na 1972 ma nọgidere na-enye ndị ọrụ agha ọgwụ.
Ekwadoro ya na ịgba ọgwụ mgbochi ọrịa nke ndị agha na-akwụsị na 1986, a kwụsịkwara ịgba ọgwụ mgbochi ọrịa na ndị agha na 1990.
Mgbaàmà
Mgbe mbụ ị kpughere nje virus ahụ, ị nọ n'ime ihe a na-akpọ oge mgbakwunye. Ịgaghị efe efe na ị gaghị enwe mgbaàmà maka ụbọchị 7 ruo 19. Mgbaàmà nke obere pịtị na- amalite site na nnukwu ahụ ọkụ, isi ọwụwa, ike ọgwụgwụ, na ahụ na-agba, na mgbe ụfọdụ vomiting, niile nwere ike na-adịgide site na abụọ ruo ụbọchị anọ. Ị nwere ike ịnọ na-efe efe n'oge a.
Ụbọchị ole na ole ka e mesịrị, ị ga-azụlite ọkụ ọkụ nke na-amalite na ọnụ gị ma gbasaa, na-atụgharị n'ime bump na bọọlụ na-emejupụta ahụ dị ọcha, skeab, ma daa mgbe ihe dị ka izu atọ gasịrị, na-ahapụ ụgbụ ọkụ. Ị nwekwara ike ịmepụta blisters n'ime imi na ọnụ gị. Ị na-efe efekarị mgbe ọkụ ọkụ malitere, ị na-anọgide na - efe efe ruo mgbe skeab nke obere kịtịkpa ahụ daa.
Eme
Kịtịkpa bụ ọrịa nke nje virus variola kpatara. Ọ nwere ike ịmalite ịkpọtụrụ onye ọzọ, site na ikuku n'ime ụlọ a na-adịghị ahụkebe (adịkarịghị), ma ọ bụ site na kọntaktị na ihe ndị emerụrụ emerụ, dị ka blanket na uwe. Enweghi ihe akaebe na-agbasa site na ụmụ anụmanụ ma ọ bụ ụmụ ahụhụ.
Nchoputa
Ebe ọ bụ na e kpochapụrụ obere kịtịkpa ruo oge ụfọdụ, ọtụtụ ndị dọkịta agaghị enwe ike ịsị na ọ bụ obere kịtịkpa ozugbo, nke pụtara na ọ nwere ike ịgbasa ngwa ngwa tupu a chọpụta nchoputa. Ụlọ Ọrụ Maka Nchịkwa na Mgbochi Ọrịa (CDC) ga-anwale onye anụ ahụ na-arịa ọrịa iji kwado obere kịtịkpa. Naanị otu okwu a kwadoro, n'ebe ọ bụla n'ụwa, ga-emepụta mberede mba ụwa.
Ọgwụgwọ
Enweghị ọgwụgwọ ọ bụla maka obere kịtịkpa. Ogwu ogwu na-egbochi ndị mmadụ ịnweta obere kịtịkpa ma enwere ike iji ya ma ọ bụrụ na ntiwapụ ga-eme. Ọ bụrụ na ị nweta ọgwụ mgbochi kịtịkpa n'ime ụbọchị atọ na-ekpughe nje ahụ, ogwu ahụ nwere ike igbochi gị ịnweta obere kịtịkpa. Ọ bụrụ na ị ka na-ebuli ọrịa ahụ, o yikarịrị ka ọ ga-adịchaghị njọ. Ọ bụrụ na ịnweta ogwu ahụ n'ime ụbọchị anọ ruo ụbọchị asaa mgbe ọ nwụsịrị, ọ ga-enye gị ụfọdụ nchebe na ọzọ, ga-eme ka ọrịa ahụ dị njọ. Ozugbo ọkụ ọkụ ahụ mepụtara, ogwu ahụ agaghị enye aka.
Ọrịa nje nwere ike ịnwe ebe ị na-agwọ obere kịtịkpa, ma nke a anọgideghị dị ka nke ugbu a. Ọ ga-abụ na ọgwụgwọ ga-abụ nke na-eme ka ị dị jụụ, jide n'aka na ị ga-anọgide na-adị ọcha, na ịgwọ ihe mgbaàmà ma ọ bụ nsogbu ọ bụla nwere ike ịkpata, dị ka ịnye gị ọgwụ nje maka ọrịa nje.
Okwu Site
Akụkọ banyere ọganihu na ịdaba nke obere kịtịkpa bụ akụkọ ọma maka nkà mmụta ọgwụ n'oge a na ahụike ọha na eze. Ọ bụ ezie na a kpochapụrụ ihe niile e ji mara virus nke variola virus mgbe a kpochapụrụ obere kịtịkpa, a na-echekwa variola virus na ebe abụọ maka nyocha-otu na CDC dị na Atlanta, Georgia, na otu n'ime Ụlọ Ọrụ Russia Maka Nnyocha na Virology na Ngwurugwu ihe omumu na Russian Federation. Dị ka CDC si kwuo, ọ ga-ekwe omume, ma o yighị ka virus ahụ nwere ike ịme ihe na mwakpo nke ndị na-akpata ọnyá, n'ihi ya, e nwere atụmatụ ebe ọ ga - eme ka mberede mberede. Dịka ọmụmaatụ, e nwere ọgwụ mgbochi kịtịkpa zuru ezu iji mee ka onye ọ bụla nọ na United States kpaa ọgwụ ọ bụla ma ọ bụ ọgụ ga-ebute ya.
> Isi mmalite:
> Ụlọ Ọrụ maka Nchịkwa na Mgbochi Ọrịa (CDC). Kịtịkpa. Emelitere July 12, 2017.
> Ụlọ Ọrụ maka Nchịkwa na Mgbochi Ọrịa (CDC). Kịtịkpa: Mgbochi na Ọgwụgwọ. Emelitere Emmanuel 7, 2016.
> Mayo Clinic Staff. Kịtịkpa. Ụlọ ọgwụ Mayo. Emelitere July 26, 2017.
> Òtù Ahụ Ike Ụwa (WHO). Ajuju Ajuju na Azịza na Kịtịkpa. Emelitere June 28, 2016.